Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
μπορεί να χρειαστεί ν΄αφήσεις τη μάνα σου, την αγαπημένη
ή το παιδί σου.
Δε θα διστάσεις.
Θ΄απαρνηθείς τη λάμπα σου και το ψωμί σου
Θ΄απαρνηθείς τη βραδινή ξεκούραση στο σπιτικό κατώφλι
για τον τραχύ δρόμο που πάει στο αύριο.
Μπροστά σε τίποτα δε θα δειλιάσεις κι ούτε θα φοβηθείς.
Το ξέρω, είναι όμορφο ν΄ακούς μια φυσαρμόνικα το βράδυ,
να κοιτάς έν΄ άστρο, να ονειρεύεσαι
είναι όμορφο σκυμένος πάνω απ΄το κόκκινο στόμα της αγάπης σου
Να την ακούς να σου λέει τα όνειρα της για το μέλλον.
Μα εσύ πρέπει να τ΄αποχαιρετήσεις όλ΄αυτά και να ξεκινήσεις
γιατί εσύ είσαι υπεύθυνος για όλες τις φυσαρμόνικες του κόσμου,
για όλα τ΄άστρα, για όλες τις λάμπες και
για όλα τα όνειρα
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.

Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
μπορεί να χρειαστεί να σε κλείσουν φυλακή για είκοσι ή
και περισσότερα χρόνια
μα εσύ και μες στη φυλακή θα θυμάσαι πάντοτε την άνοιξη,
τη μάνα σου και τον κόσμο.
Εσύ και μες απ΄ το τετραγωνικό μέτρο του κελλιού σου
θα συνεχίσεις τον δρόμο σου πάνω στη γη .
Κι΄ όταν μες στην απέραντη σιωπή, τη νύχτα
θα χτυπάς τον τοίχο του κελλιού σου με το δάχτυλο
απ΄τ΄άλλο μέρος του τοίχου θα σου απαντάει η Ισπανία.
Εσύ, κι ας βλέπεις να περνάν τα χρόνια σου και ν΄ ασπρίζουν
τα μαλλιά σου
δε θα γερνάς.
Εσύ και μες στη φυλακή κάθε πρωί θα ξημερώνεσαι πιο νέος
Αφού όλο και νέοι αγώνες θ΄ αρχίζουνε στον κόσμο
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος

Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
θα πρέπει να μπορείς να πεθάνεις ένα οποιοδήποτε πρωινό.
Αποβραδίς στην απομόνωση θα γράψεις ένα μεγάλο τρυφερό
γράμμα στη μάνα σου
Θα γράψεις στον τοίχο την ημερομηνία, τ΄αρχικά του ονόματος σου και μια λέξη :
Ειρήνη
σα ναγραφες όλη την ιστορία της ζωής σου.
Να μπορείς να πεθάνεις ένα οποιοδήποτε πρωινό
να μπορείς να σταθείς μπροστά στα έξη ντουφέκια
σα να στεκόσουνα μπροστά σ΄ολάκαιρο το μέλλον.
Να μπορείς, απάνω απ΄την ομοβροντία που σε σκοτώνει
εσύ ν΄ακούς τα εκατομμύρια των απλών ανθρώπων που
τραγουδώντας πολεμάνε για την ειρήνη.
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.

Ο «έπαινος του δήμου», αριθμητικά ή λογιστικά αποτυπωμένος σε πωλήσεις και ποσοστά, δεν είναι πάντοτε ασφαλές κριτήριο. Είναι πάντως ένας καλός δείκτης όταν παίρνει τη μορφή της εγκάρδιας υποδοχής από την κοινή, συλλογική φωνή των στίχων ενός ποιητή που πια, τραγουδισμένοι και περνώντας από στόμα σε στόμα κι από γενιά σε γενιά, κερδίζουν τη μάχη τους με τον χρόνο. Αυτό έγινε στην περίπτωση του Τάσου Λειβαδίτη, και μάλιστα με έναν τρόπο που απέδωσε στα τραγουδισμένα ποιήματά του έναν ανώνυμο χαρακτήρα, παρά τη λογιοσύνη τους· αρκετά από αυτά οι νεότεροι τα λένε πια δίχως να τα αποδίδουν σε συγκεκριμένο χέρι αλλά σαν να είναι γέννημα λαϊκό, δημοτικό, κοινό – κι αυτό είναι πιστεύω η ύψιστη τιμή για έναν ποιητή: να εγγραφεί ο προσωπικός του λόγος στο μεγάλο ανυπόγραφο βιβλίο, ως παράγραφος άνευ ιδιοκτήτη, συλλογικά υπογεγραμμένη. Σίγουρα, όσοι δίκαζαν τον «αντεθνικό» ποιητή (το 1955, για το βιβλίο του «Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου») και όσοι απαγόρευαν την προβολή ταινιών που βασίζονταν σε σενάριό του (μιλάω για τη «Συνοικία το όνειρο»), αλλιώς υπέθεταν το μέλλον.

Το δεύτερο στοίχημα
Αλλά η ποίηση του Λειβαδίτη, ήδη αναγνωρισμένη στον καιρό της, δεν κέρδισε το δεύτερο στοίχημά της μόνο μ’ αυτόν τον τρόπο. Μπορεί η ποίηση να μετράει τις γενιές της ήττας τη μια πάνω στην άλλη, η ίδια όμως δεν ηττάται, εκτός και αν θεωρήσουμε τεκμήριο συντριβής της τις πωλήσεις, για τη σχετική αξία των οποίων ωστόσο μιλήσαμε λίγο πριν. Στα είκοσι χρόνια από τον θάνατο του ποιητή, λοιπόν, έχουν πληθύνει οι ανατυπώσεις έργων του, οι μελέτες και οι διδακτορικές διατριβές, οι ανθολογήσεις, οι κριτικές προσεγγίσεις και αναψηλαφήσεις, οι αφιερωματικές εκδηλώσεις. Στόχος, η εκ νέου υπόδειξη και ανάδειξη μιας φωνής που καλλιέργησε και πιστοποίησε την ιδιοτυπία της μολονότι είχε να συγκριθεί στον καιρό της «στράτευσης» με τον δεσπόζοντα όγκο του Γιάννη Ρίτσου, ενώ στον καιρό της στάχτης και του κριτικού αναστοχασμού (όταν πια στο ερώτημα «Κι εγώ ποιος ήμουν;» είχε παγιωθεί η απάντηση «ένας πρίγκιπας του τίποτα, ένας τρελός για επαναστάσεις κι άλλα πράγματα χαμένα», απάντηση που ανακοινώθηκε με τα «Χειρόγραφα του φθινοπώρου», τη συλλογή που εκδόθηκε μεταθανάτια, το 1990) είχε να μετρηθεί με τον καίριο τρόπο του Μανόλη Αναγνωστάκη και του Αρη Αλεξάνδρου.

Γράφοντας εδώ τον Δεκέμβριο του 1990 γι’ αυτήν τη μετά θάνατον παρουσία του ποιητή και λοξοκοιτάζοντας τις γραμματολογικές διχοτομήσεις σε επικό/ελεγειακό Λειβαδίτη, αισιόδοξο /απογοητευμένο, πιστό/δύσπιστο, συντροφικό/μοναχικό, ρεαλιστή/μεταφυσικό, ομιλητικότατο/λιγόλογο, σημείωνα το αυτονόητο, έτσι πιστεύω, ότι δηλαδή «ο λόγος των ανθρώπων δεν τους παραδίδεται εξ αρχής ατόφιος και οριστικός» και ότι «ο Λειβαδίτης μεγάλωσε μες στη γραφή του και μες στην αγρύπνια του». Δεν έχουμε λοιπόν να κάνουμε με μία ή δύο ή τρεις αντίδικες και αλληλοαναιρούμενες φωνές, αλλά με έναν κενταυρικό πολίτη – λογοτέχνη που όντας εντός της ιστορίας τη στιγμή που αυτή συντελείται, και μάλιστα σε κρισιμότατα επεισόδιά της, εξελίσσεται, ανακαλύπτει, επινοεί, συντονίζεται: γίνεται ποιητής, και γίνεται διαρκώς, μη αρκούμενος σε κάποια άνωθεν ή έξωθεν δωρεά.

Με τη μέθοδο της αγάπης
Ενας από τους τακτικότερους επισκέπτες της ποίησης του Λειβαδίτη είναι ο Γιάννης Κουβαράς, ποιητής, κριτικός, κυρίως δε δάσκαλος στη μέση εκπαίδευση. Ο Κουβαράς ασκεί περίπου ένα τέταρτο του αιώνα τώρα την κριτική, με την προσοχή του στραμμένη κυρίως στην παραγωγή των ποιητών, τόσο των νεότερων όσο και των παλαιότερων, «κεκυρωμένων» ή σχετικώς «άδοξων» · οι κριτικογραφίες του, αναδρομικά συναγμένες οι περισσότερες σε δύο τόμους υπό τον τίτλο «Επί πτερύγων βιβλίων», φανερώνουν σχεδόν εξ αρχής ότι στην ανάγνωση και την κριτική του έχει ενστερνιστεί τη «μέθοδο» του Παλαμά: τη μέθοδο της αγάπης. Αγαπάει τα κείμενα που διαβάζει και συστήνει, δεν τα αντιμετωπίζει εξοπλισμένος με βαριά ή απλώς βαρύηχα θεωρητικά σχήματα και με μια ειδική ορολογία ενίοτε απροσπέλαστη ή και ναρκισσιστικά σκοτεινή, και στην αποτίμησή του είναι πάντοτε γενναιόδωρος· την περιστασιακή αυστηρότητά του δεν την οξύνει, αλλά τη μετριάζει βρίσκοντας πάντοτε κι έναν καλό, από καρδιάς λόγο.

Και τον Τάσο Λειβαδίτη, από την οδό της αγάπης και με τη δική της «μέθοδο» τον προσεγγίζει ο Κουβαράς. Και του Λειβαδίτη άλλωστε η κριτική «μέθοδος», η αγάπη είναι, όπως σημειώνει ο Τίτος Πατρίκιος προλογίζοντας το βιβλίο «Ελληνες ποιητές», όπου έχουν συστεγαστεί ορισμένες από τις κριτικές του Λειβαδίτη στην «Αυγή»: «Το παθιασμένο ενδιαφέρον τον οδήγησε να αναλάβει την κριτική της ποίησης από τις στήλες της “Αυγής”… Μιας κριτικής που την άσκησε με διεισδυτική ευαισθησία, με στοχασμό που δεν κατέληγε ποτέ σε κάποια κανονιστικότητα, με άνοιγμα σε όλους τους τρόπους της ποίησης και αγάπη για όλους τους ποιητές, χωρίς εύνοιες ή πατερναλισμούς».

Με το έργο του Λειβαδίτη ο Κουβαράς έχει ασχοληθεί επί σειρά ετών, όπως καταδεικνύει και η συναγωγή των κειμένων που φιλοξενούνται στον τόμο «Στην ανθισμένη ματαιότητα του κόσμου – Περιδιαβάσεις στην ποίηση του Τάσου Λειβαδίτη». Περιέχονται περί τα δεκαπέντε κείμενα, με τα παλαιότερα δημοσιευμένα τα 1991, τα οποία έχουν φιλοξενηθεί (πλην δύο) από διάφορες εφημερίδες και περιοδικά («Η Αυγή», «Η Καθημερινή», «Ο Πολίτης», «Διαβάζω», «Η λέξη» κ. ά.). Με όλη την άνιση έκτασή τους ή τον ενίοτε περιοριστικά επικαιρικό χαρακτήρα τους, παρακολουθούν και σκιαγραφούν τον Λειβαδίτη ως πολίτη, ποιητή, στιχουργό, κριτικό, αναδεικνύοντας τις καμπές της δημιουργίας του και τη συνάρτησή τους με τους σταθμούς του ταραγμένου προσωπικού του βίου, οι οποίοι με τη σειρά τους συναρτώνται με την κοινωνικοπολιτική μοίρα του τόπου και την ιδεολογική περιπέτεια της Αριστεράς.

Η δεδομένη φιλολογική παιδεία του Γιάννη Κουβαρά δεν ψυχραίνει τον λόγο του. Το γράψιμό του παραμένει θερμό, με σαφή την ποιητική του καταγωγή και εκδίπλωση, όπως υποδηλώνεται τόσο από επιγραμματικές διατυπώσεις, λ. χ. «κάθε ποίημα είναι κατά βάθος ένα επιτύμβιο, ακόμη και το πιο αισιόδοξο», όσο και από την έφεση του κριτικού στα παιχνίδια και τα σχήματα του λόγου, με χαρακτηριστικότερο εδώ το «μέρος/έρως/μόρα/μόρος», με το οποίο σαν μικρό φανό προσεγγίζει την περίφημη πίστη του Λειβαδίτη πως «Ο κόσμος μόνο όταν τον μοιράζεσαι υπάρχει». Συσσωρευτική και συνειρμική παρά αποδεικτική η γραφή του συγγραφέα, χάρη και στην καλή του μνήμη και την ευρετική επιμονή του, που του επιτρέπει συγκρίσεις και συσχετισμούς, αναπτύσσει έναν διαρκή διάλογο με την ποίηση του Λειβαδίτη, κομίζοντας καλούς καρπούς για τον αναγνώστη και ανοίγοντάς του την όρεξη. Στις «Περιδιαβάσεις» του Γιάννη Κουβαρά ο Τάσος Λειβαδίτης εμφανίζεται ενιαίος, να ακεραιώνεται ακριβώς μέσα από τους θεωρούμενους διχασμούς του. Και η ανάδειξή του αυτή αποτελεί σπουδαία όσο και σεμνή υπηρεσία στο έργο του.

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_12_02/12/2008_294343

Με τις μεσόκοπες σπιτονοικοκυρές
που αρνούνται
κλαίνε λίγο
κι ύστερα ενδίδουν
και τ’ άλλο πρωί,
αερίζουν το σπίτι
απ’ τους μεγάλους στεναγμούς…

Στα παλαιικά κρεβάτια
με τα πόμολα στις τέσσερις άκρες
πλάγιασαν κι ονειρεύτηκαν
πολλοί περαστικοί αυτού του κόσμου
κι ύστερα αποκοιμήθηκαν
γλυκείς κι απληροφόρητοι
σαν τους νεκρούς στα παλιά κοιμητήρια

Όμως εσύ σωπαίνεις…
Γιατί δε μιλάς;
Πες μου!
Γιατί ήρθαμε εδώ;
Από που ήρθαμε;
Κι αυτά τα ιερογλυφικά της βροχής πάνω στο χώμα;
Τι θέλουν να πουν;

Ω, αν μπορούσες να τα διαβάσεις!!!
Όλα θα άλλαζαν…

Όταν τέλος, ύστερα από χρόνια ξαναγύρισα…
δε βρήκα παρά τους ίδιους έρημους δρόμους,
το ίδιο καπνοπωλείο στη γωνιά…

Κι ολόκληρο το άγνωστο
την ώρα που βραδιάζει…

Τάσος Λειβαδίτης, Ο επίλογος, από τη συλλογή Ανακάλυψη, ενότητα, Εκκρεμότητες, Τόμος 2 της τρίτομης έκδοσης του Κέδρου, σελίδα 362

Τάσος Λειβαδίτης, από τη συλλογή Καντάτα (1960)

Τάσος Λειβαδίτης, από τη συλλογή Τα χειρόγραφα του φθινοπώρου (1990)

Τάσος Λειβαδίτης, Επιστροφή απ’ το φαρμακείο (Coming home from the Pharmacy), από τη συλλογή Ανακάλυψη, ενότητα, Σημειώσεις, Τόμος 2 της τρίτομης έκδοσης του Κέδρου, σελίδα 302

Τάσος Λειβαδίτης, Το δείπνο, από τη συλλογή Νυχτερινός επισκέπτης (1972), ενότητα, Διασπορά, Τόμος 2 της τρίτομης έκδοσης του Κέδρου, σελίδα 35

……Ζούσε την τελευταία του ώρα. Στο σταθμό, νύχτα, περίμενε το τρένο, που θα ‘πεφτε μπροστά του να τελειώνει. Άξαφνα, από μια παλιά ξεχασμένη παρόρμηση ανέβηκε στη γραμμή να περπατήσει, όπως άλλοτε, που ήταν ένα αιώνιο παιδί. Τότε, μ’ έκπληξη, είδε τη μικρή πεθαμένη εξαδέλφη να περπατάει στην άλλη γραμμή, απλώνοντας του το χέρι, για να κρατηθούν, πιο στέρεα, πάνω απ’ τ’ όνειρο.
……Περπάτησαν ώρα, χαμογελώντας ο ένας στον άλλον, κι όταν πέρασε τυφλό το τρένο, βουίζοντας, τα δυο παιδιά χειροπιασμένα συνέχιζαν να προχωράνε πάνω στις ράγες,
……ενώ το πτώμα ενός άντρα κείτονταν πιο εκεί.

Τάσος Λειβαδίτης, Tαξίδι, από τη συλλογή Νυχτερινός επισκέπτης (1972), ενότητα, Διασπορά, Τόμος 2 της τρίτομης έκδοσης του Κέδρου, σελίδα 34

Ο Όμηρος επικαλείται τη συνδρομή των θεών και της Μούσας στους πρώτους στίχους των επών ομολογώντας ταυτόχρονα και την αδυναμία του. Μια αδυναμία που σχετίζεται όχι με την άγνοια των μύθων και τη διαπλοκή τους αλλά τη συνείδηση των δυσκολιών μετουσίωσή τους σε λόγο. Οι μύθοι, όπως και οι λέξεις αποτελούν αντικειμενικές υπάρξεις. Ο ποιητής αισθάνεται δέος και αμηχανία στην εξεύρεση του τρόπου με τον οποίο αυτά θα συνταιριαστούν αποτελεσματικότερα και θα εκφράσουν πληρέστερα το ζητούμενο.

Κοινή η αγωνία όλων των δημιουργών για την επίτευξη της τέλειας έκφρασης. Πρωταρχικό μέλλημα, η πλέον πιστή απεικόνιση εκείνου που ο δημιουργός βλέπει με τα «πάvτ’ ανοιχτά πάvτ’ άγρυπνα μάτια της ψυχής του». Δυναστική τυραννία κάποτε η αναζήτηση της τέλειας λέξης, που απειλεί ακόμα και την υπόσταση του ποιητή. «Ποιητής από μια λέξη κρέμεται η ζωή του» γράφει Γ. Πατίλης.

Οι κατ’ εξοχήν λεξίθρησκοι ποιητές μας (Ελύτης, Καρούζος, Παπαδίτσας κ.ά) εντοπίζουν στην έκφραση ένα μεγάλο, ίσως το μεγαλύτερο, μέρος της ποιητικής ουσίας. Γι αυτούς πραγματικά μια λέξη αξίζει χίλιες εικόνες. Αλλά και σε όσους –όπως ο Λειβαδίτης– ο μύθος φαίνεται να συνιστά κύριο στοιχείο η λέξη δεν περιορίζεται στο ρόλο απλής δομικής μονάδας, είναι δραματικά υπεύθυνη για την ευρωστία και την πλέον επιτυχή απόδοση του μύθου. Έτσι σχεδόν στο σύνολο των ποιητών η αναζήτηση της λέξης περνά και ως ζήτημα ποιητικής.

Η σύγχρονη γλωσσολογία διαχωρίζει την αναφορική λειτουργία της γλώσσας που σχετίζεται με το λογικό από την ποιητική που αφορά τη συγκίνηση, το θυμοειδές. Σκοπός του Λειβαδίτη είναι να συγχωνεύσει τις δύο αυτές λειτουργίες ή να μπορέσει να επιτύχει τη διάχυση της μιας μέσα στην άλλη, Παράλληλα πασχίζει να συμφύρει μέσα στην ίδια λέξη τη δήλωση, την άμεση καθημερινή και πιο απλή σημασία της με την συνυποδήλωση, τις συνειρμικές σημασίες, που ποικίλλουν ανάλογα με τις εμπειρίες του αναγνώστη.

Έργο δύσκολο, ώστε ο ίδιος να μιλά για «την Οδύσσεια που ζει ο ποιητής γράφοvτας το πιο μικρό ποίημα» (Χειρ. 56). Η καθυπόταξη των εκφραστικών μέσων δεν’είναι εύκολη υπόθεση. Διαπιστώνει καθημερινά ότι η ποίηση είναι ένας άλλος τρόπος να πεθαίνει κανείς. (Γυφλ. 101) ή «ένας τρόπος για να, πεθαίνεις όλο και πιο δύσκολα κάθε μέρα» (Γελευτ. 24). Προϋποθέτει ατελείωτη προσπάθεια, καθημερινή συντριβή «θυμάμαι παιδί που έγραψα κάποτε τον πρώτο στίχο μου. Από τότε ξέρω ότι δε θα πεθάνω ποτέ – αλλά θα πεθαίνω κάθε μέρα» (Χειρ. 14) ωστόσο το τίμημα τον αποζημιώνει «η ποίηση είναι ένα παιχνίδι που τα χάνεις όλα για να κερδίσεις ίσως ένα άπιαστο αστέρι» (Χειρ. 143) ή «είναι σα ν’ ανεβαίνεις μια φαvταστική σκάλα για να κόψεις ένα ρόδο αληθινό» (Μικρ. Β. 14).

Η πάλη για τον ποιητή είναι διμέτωπη, αφ’ ενός με την έμπνευση (296) αφού ο ίδιος αποποιείται την ευκολογραφία (223) και αφ’ ετέρου με τη λέξη. Εξομολογείται «κινδύνεψα μπρος σε μια λέξη» (Ανακ. 40) υποφέρει, αγρυπνά όπως και όλοι οι ποιητές «κοιμούνται σαν τους κλέφτες με το αυτί τεντωμένο στην άγνωστη λέξη» (Γυφλ. 106) ερωτευμένος με τη γλώσσα νιώθει να σώζεται ή να χάνεται για μια λέξη «Ο ποιητής χάνεται για μια λέξη, οι εραστές για μιαν απάντηση» (Βιολ. 55) κάποτε απογοητευμένος «σκίζει τα χειρόγραφά του και φεύγει για τον Ωκεανό» (Εγχειρ. 28). Με αφετηρία κάποιες έμμεσες νύξεις του θα μπορούσαμε να ερμηνεύσουμε και να κατανοήσουμε τους λόγους της αγωνιώδους αυτής προσπάθειας.

— Στις καλύτερες των περιπτώσεων το ποίημα δεν είναι παρά αναιμική έκφραση της σύλληψης του ποιητή. Τα όρια του κόσμου του δεν είναι τα όρια της γλώσσας του, δεν μπορεί να είναι, αφού α κάθε ποιητής δεν είναι μόνο εκφραστής – φορέας μιας ιδιαίτερης κοσμοαντίληψης αλλά οραματιστής πολλών και πολλαπλών κόσμων ασύλληπτων όχι μόνο από τους πολλούς αλλά συχνά και από τον ίδιο. «Λυπηθείτε τους ποιητές που τους τρελαίνουν δύο δισεκατομμύρια εκδοχές για έναν μοναδικό κόσμο» (Βιολ. 27) γράφει ο Λειβαδίτης και διατυπώνει την ένστασή του «Κύριε αδίκησες τους ποιητές δίνοντάς τους μόνο έναν κόσμο» (χειρ. 13.). Ωστόσο η αισιοδοξία δεν τον εγκαταλείπει. «Κάποτε οι ποιητές το βάθος της αβύσσου θα μετρήσουν» (Χειρ. 58). Ανάλογα ο Βρεττάκος σημειώνει «Δε βρίσκω τις λέξεις γιατ’ είναι απ’ του κόσμου τον πλούτο πιο λίγες».

— Πέραν των ενδογενών δυσχερειών που συνεπάγεται η ιδιότυπη ψυχοσύνθεση του ποιητή προστίθενται και εκείνες που απορρέουν από αυτή ταύτη την ανεπάρκεια των λέξεων, που δεν μπορούν να σηκώσουν πλείονα σημασιολογικά φορτία. Αφθονούν, είναι ανήμπορες όμως να εκφράσουν την εσωτερική γλώσσα. Ο ποιητής ζει σε κατάσταση μόνιμης στέρησης. «Πεθαίνουμε στερημένοι σ’ έναν παράδεισο από λέξεις» (Μικρ. Β. 23) και συνειδητοποιεί την τραγικότητα του εγχειρήματός του αφού κρίνει τα υλικά του μηδαμινά έως ανύπαρκτα, ενώ η διάσταση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο μεταστρέφεται σε χάσμα βαθύ, σε πλήρες κενό. «Κι έπρεπε εγώ απ’ αυτό το ποτέ και το τίποτα να φτιάξω μια ποίηση για πάντα» (Μικρ. Β.27).

— Για τον κάθε ποιητή είναι εξαιρετικά επώδυνο να αποκαθάρει Τις λέξεις που έχουν φθαρεί από την πολυχρησία. Να τις φορτίσει επαναπροσδίδοντάς τους την αρχική στιλπνότητα και παρθενικότητα «η σελήνη έγερνε πάνω στο λόφο αιμόφυρτη – σαν τον ποιητή πάνω σ’ αυτό το πεπαλαιωμένο αλφάβητο» (Ανακ. 15), χωρίς να θέτει υπό διαπραγμάτευση ούτε κατ’ ελάχιστο το φορτίο τους, αφού όπως δήλωνε σ’ ένα από τα πρώιμα ποιήματά του «Γράφω για κείνους που δεν ξέρουν να διαβάσουν» (161), θέση στην οποία έμεινε αμετακίνητος σημειώνοντας αργότερα «μίλησα πάντοτε με λόγια απλά για να επιδέχονται όλες τις ερμηνείες» (Μικρ. Β. 18),

Εξίσου επίμοχθο για τον ποιητή είναι να καινοτομήσει με υλικό τις περισσότερες φορές κοινόχρηστο και κοινότυπο, όταν δεν διακρίνεται μάλιστα για λογοπλαστικές τάσεις. «Η ποίηση είναι σαν ένα αίνιγμα από συνηθισμένα λόγια» (Ανακ. 24). Δύσκολη η επίλυση του αινίγματος, δυσκολότερη η αλχημιστική σύνθεσή του. Καιροφυλακτεί λοιπόν για τη μαγική λέξη που θα αγγίξει τις πιο λεπτές αισθήσεις «μέχρι που να μου ρίξετε μια καινούργια λέξη μόλις κομμένη από τους αμπελώνες της αυριανής μας τρυφερότητας» (359) . Οι λέξεις για τον ποιητή είναι ό,τι τα χέρια για τους άλλους, μ’ αυτές δουλεύει. Αισθάνεται όμως ότι ανήκουν στην κοινοκτημοσύνη όλων, ο ίδιος είναι ένα σκεύος εκλογής της έμπνευσης. «Χέρια μου δε σας είχα ποτέ δικά μου, όπως τα λόγια του ο ποιητής» (Ανακ. 131) γράφει, στίχοι που εν μέρει μπορούν να αντιπαρατεθούν με τους «είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας» του Σεφέρη ή «Αν σου μιλήσει μια λέξη μου σου μιλάνε εκατομμύρια άνθρωποι» του Πατρίκιου. Υπεύθυνος λοιπόν να μιλήσει εξ ονόματος πολλών και συγχρόνως αδυνατώντας να εξουσιάσει τη λέξη ο Λειβαδίτης αναζητά το θαύμα, αφού μόνο μ’ ένα θαύμα μπορούν οι λέξεις να γίνουν πουλιά «Ποιητές ύποπτοι θαυματοποιοί που πυροβολούν τις λέξεις και γίνονται πουλιά» (Βιολ. 100) .

— Πέρα από τα ρητά, τον ποιητή καταδιώκουν τα άρρητα, όσα επικαλύπτονται, ναυαγούν και δεν έρχονται ποτέ στην επιφάνεια μένοντας στο υποσυνείδητο ως ασαφής, άδηλος, αδιαμόρφωτος λόγος. «Κάποτε Θα μας πνίξουν τόσα ανείπωτα λόγια» (χειρ. 53). Όμως κι αυτά βρίσκουν το φυσικό χώρο αναπνοής τους «Ανάμεσα στις λέξεις ενός στίχου κλαίει σιωπηλά το ανείπωτο» (Π.β.λ. Μ. Αναγνωστάκη «Θε μου, πόσος λυρισμός μέσα στ’ ανέκφραστο»). Δεν αρνείται πάντως ως ανομολόγητο σκοπό της ποίησης και αυτόν αφού «Κι η ποίηση είναι η λέξη που αποσιωπήθηκε για να μας οδηγεί σε ουράνιες παρανοήσεις» (Χειρ. 42).

Η σχέση του Λειβαδίτη με την ποίηση είναι βαθιά υπαρξιακή και οντολογική. Αποτελεί την ίδια την πεμπτουσία της υπόστασή του. Συνακόλουθα η κατάκτηση της λέξης είναι ένα ασίγαστο πάθος στο οποίο παραδίδεται με αφοσίωση. Ένα πάθος που αυτοειρωνευόμενος έρχεται να αποδώσει στα έργα του διαβόλου με τον οποίο –ένας βαθιά θρησκευόμενος όπως αυτός– πρέπει να παλέψει σώμα με σώμα για να αποσπάσει το επτασφράγιστο μυστικού αφού «όταν ο Θεός μοίρασε τον κόσμο τα παιδιά πήρανε τις γωνιές των δρόμων κι ο διάβολος τις πιο ωραίες λέξεις (Βιολ. 13). Ενώ άλλοτε οργισμένος θα γράψει «κάποτε θα καταστρέψω όλ’ αυτά τα χειρόγραφα που άφησε πάνω στο τραπέζι μου ο διάβολος και τα οικειοποιήθηκα» (Βιολ. 59). Στα «Χειρόγραφα του Φθινοπώρου» τη συλλογή που μας κληροδότησε μετά το θάνατό του ο ποιητής πρόταξε την εκ βαθέων τελευταία του εξομολόγηση:

Δεν φοβάμαι παρά μόνο το Θεό – εκτός
κι αν τον υπηρετώ. Και την Ποίηση
ακόμα κι όταν την υπηρετώ

Μετριοφροσύνη, συναίσθηση του ανέφικτου, αναπότρεπτη πραγματικότητα, υπερβολή; Αυτό είναι το απόσταγμα της ποιητικής του διαδρομής. Το ποίημα ακόμα και το πιο ολοκληρωμένο δεν είναι παρά ένα ατελές προϊόν της ποιητικής σύλληψης. Ο ποιητής δικαιούται να φοβάται, να μην ικανοποιείται ποτέ από το αποτέλεσμα, να αισθάνεται ανασφαλής. Βέβαιος ότι «τα πιο ωραία ποιήματα δεν Θα γραφτούν ποτέ» (Βιολ. 47).

Εμείς όμως ξέρουμε πως αυτό δεν αληθεύει. Ο Λειβαδίτης, ταμένος της ποίησης, μας χάρισε μερικές από τις ωραιότερες σελίδες της και την ίδια του την ψυχή. Τώρα τις νύχτες μπορεί να κοιμάται ήσυχος. Οι μεγάλες φτερούγες του θα χωράνε σίγουρα μέσα στο δίκαιο ύπνο του.